" काय करू नये" हे तालमीतून नक्की समजतं आणि "काय जास्त करायला हवंय" हे रियाजातून उमगतं. रागाला किंवा स्वराला बंधनातून मुक्त करून रसरंजन करणे म्हणजे तालमीतून रियाजाकडे जाणारा प्रवास . "मला हे जमायला पाहिजे" असा सतत ध्यास लागणे हेच कलाकाराच्या जिवंतपणाचं लक्षण आहे. चिंतन हा रियाजाचाच भाग झाला. पण स्वर तरी साधतो का हवा तसा ?

साधतोय असं वाटत असतानाच हुलकावणी देतो. कधी आश्चर्यचकित करून सोडतो. कधी "आपल्याला जमलंय की " असं वाटत असतानाच उगाच भरकटतो. म्हणायला अनंत प्रवास करून आलेला तर कधी अगदी जवळ असलेला..सोबत्यासारखा. कधी कायम रुसलेला तर कधी मुक्तपणे विहार करणारा. स्वर म्हणणं म्हणजे गाणं नाही तर रागचित्र तयार करणं म्हणजे गाणं. स्वर असतो गळ्यात ..सूर निर्माण करायला पैलू पाडावे लागतात.

म्हणायला प्रत्येक स्वराला " श्रुती " असते. श्राव्य (सु) असा स्वर त्या त्या श्रुतीवर गेला तर त्याचा सूर होतो. त्यातलं शास्त्रही गहन आहे. physics चे अनेक सिद्धांत त्याला लागू होतात. प्रत्येक स्वराला २ ते ४ अशा श्रुती असतात. म्हणून प्रत्येक रागातील स्वर हा वेगळ्या श्रुतीवर असतो. म्हणून रिषभ मारव्यातला वेगळा आणि तोडीतला वेगळा. एक कारुण्य घेऊन येणार तर एक भक्ती घेऊन येणारा.

असा हा प्रवास "अणुपासोनि ब्रह्मांडाकडे" होत जातो. जितकं बीज सशक्त तितका त्याचा परिपाक उत्तम. तितकी त्याची मांडणी सुकर, सुबद्ध आणि सुश्राव्य. एखाद्याचा षड्ज ऐकल्यावरच trans मध्ये जायला होतं ते यामुळेच. एखादा राग तासंतास गाता येतो तर एखादा राग काही मिनिटात संपतो. पण कधी कधी थोडक्यातलं परिणाम करून जातो या प्रवासात आवाजाची तयारी हाही एक भाग आहे. गाता गळा असला की त्याचा पोतही बदलत जातो. आणि सूर पक्का होत जातो. आणि एकदा आवाजावर पकड आली की मग राग सुटत जातात. शास्त्राच्या पलीकडे जाऊन जाणवणारी ही स्पंदनं अधिकाधिक समृद्ध करत जातात... म्हणून "मन सूर को साध रे.."